土坂河川｜口語語料｜原住民族語言資料庫

aicu a tja pana, ka ka kemasicuay a tja pana, a tja tjapapadideq kata tjailauz, kemasizua i zaljeking,

我們的河川，自古以來的河川，它和下游的界線在zaljeking (地名)那裡，

就是avan azua i puljavingan 有沒有？

就是在邊緣之處那裡有沒有？

nia 阮福榮那個阮福榮他們的地,

阮福榮那個阮福榮他們的地，

qumaq 那邊a paljezaya malipa i malipat anga iazua i kuljaljau. a tjapana i maza i…

就是在他們的農作地那邊，往上直到舊古樓那裡，這就是我們這裡的河川範圍。

a tjangadan imaza, inika i tjuabar a imaza, i tjuljuqalju.

而我們這裡的部落名稱其實不叫”tjuabar” (現土坂部落)，而是叫”tjuljuqayu”才對(譯作”多甘蔗之處”)。

a i tjabar a avan azua qinaljan i zua i gadu i.. azua vineliyan nia lawku,

”tjuabar” 這個部落，其實是在山上那邊，那片由lawk(人名)買下的地方，

azua ka anemayatjen, kamasanquma anga…

那是，怎麼說呢…當它變成農作地之後…

azua quma na aya na ku伯父 azua izua,

其實那個地方是我伯父家的農作地，

izua ungdudjiyu, izua qinaljan,

當時那裡有運動場、有部落，

na tjinumaljang aken na u kama ta izua umaq nimadju, 但是??

我父親曾經跟我提起過，那裏是他們的家，但是？？

ai aicu a imaza ita tjakinaizuanan tucu a pinaka i tjuabar,

而現在被稱為”tjuabar”(土坂部落)，這個我們現在居住的地方，

a ngadan angata setjuluqalju lja, inika tjuabar a imaza.

原來(村落)的名字叫”tjuljuqayu”才對(譯作”多甘蔗之處”)，而非”tjuabar”。

aw kaljelauz anga ramaljemaljeng, na venalid anga tiamadju a vaik a semapana,

所以當老人家遷居下來以後，他們經常往河邊走去，

kasicuayan aicu a pana, pukakanen ta pukakanen za pana imaza i tjuabar,

從前這裡(土坂)的河川有豐富的食材資源，

aicu a 毛蟹nu aya itjen, a 族語 tjibangu,

(例如) 這個毛蟹的族語稱作 “tjibangu”，

aw a pakaveljeluan, qudjidjilj aya itjen tazua a gang,

然後溪裡的螃蟹我們稱作”qudjidjilj” (”紅色的”)，

mayanga aicu a vuljaw aya, qiri aya, mareka qabures aya,

還有所謂的”禿頭鯊”、qiri(溪魚類)，以及各種所謂qabures(溪魚類)的魚，

aicu a kaidaidang, kaidaidang 就是avan azua a 苦花魚.

還有這個稱作”kaidaidan”的魚就是所謂的苦花魚。

namayatazua a sipukakanen tucu a pana imaza,

因此這裡(土坂)的河川有豐富的食物資源，

saka mayanga aicu a i veljeluan, liyaw ta liyaw ta liyaw a tjulja tazua,

而且這裡的溪流也有許多鰻魚，

kakedriyan anan aken na ru vaik amen katua ku kama a ma gadu a kitjulja,

小時候我時常跟隨我父親上山捕撈鰻魚，

aw aicu a tja pana liyaw tu liyaw tu liyaw a milimilingan,

關於我們的河川，同樣也有許多關於她的傳統故事，

liyaw azua sinane nanguanguaq na ramaljemaljeng,

有許多老人家所傳述的美麗(故事)，

izua za sinane nakuyakuya lja,

當然其中也有些是不太好的(故事)，

kana sepakakuda a caucau, a tjineljavingan nimadju, na pinacekeljaan, nua kinaizuavan nimadju.

只要是在河川遇難的人，他們都會在上岸之處和遇難時經過的地方插上記號。

a kemasi imaza i djaljeti a malipat i izua a quvulj i kuljaljau...qiljur,

從這裡的瀑布到 “quvulj”處的舊古樓那裡一帶，

liyaw tu liyaw tu liyaw a ?? tu kemudanga ta sepakakuda,

有很多不明白的事故發生，

semuika dripung anan, ulja na sa qemeci tjanuitjen sa tjaqulipi a paiwan,

尤其是在日本時期，對我們排灣族進行消滅與屠殺，

zurui ta zurui za a sikudakudan a nadripung tazua.

那時候日本人的行事作風真的很壞。

kaw aicu a tja pana aza ngadan,

然後是關於我們河川的名稱，

izua i tjaitekutekuan,

有被稱為”在下方之處” (的河川)，

izua i izua i pinaka i tjaciyu、 izua i kavurasan,

有的(河川) 被稱作 “tjaciyu”、 “kavungatan之處“，

izua i vavuljuqan, izua a izua i cevucevungan,

還有的被稱作 “常丟擲石塊之處”有的在“在交匯之處”。

aw azua i cevucevungan, azua siucevungan nua kemasi valjelu,

那個“在交匯之處”的河川，是從valjelu部落回程時的交會點，

na izua qinaljang,

當時那裡有村落，

izua i valjelu tua ramaljemaljeng kasicuayan,

當時valjelu(地名)有老人家居住在那裡，

aw a 對面nazua i e izua nan a tjaiteku tazua i valjelu,

然後那個…的對面，還有valjelu下方的河川那邊，

azua pinaka baljaka,

那裡被稱為”baljaka”美國 (因曾被荷蘭佔據過而如此稱呼)，

就是現在我們年輕人所唱的那個奶奶山，

那個就是i baljaka azua.

那裡就是所謂的美國。

aw tja izaya tazua, i tjasamaljinaw,

然後在上方的位置，就是tjasamaljinaw，

ljakua azua i tjasamaljinaw, azua liyaw a pusavikian izua,

“tjasamaljinaw”那裡有很多檳榔園，

kaw tjaivili izua a tjaizaya tazua i tjasamaljinaw,

這之後還有比tjasamaljinaw更上游的位置，

matu pinaka “kilivaljiyan” azua izua,

那裡好像被稱作多風之處，

aw azua a tjaizayanga i tjaridrik anga zua,

然後再更上游的位置，那裡就是” tjaridrik”了，

kaw a u kineljang ta kadjunangan nua pana, tjaljezua i tjaikama.

這些關於河流的所在地，都是來自於我的父親敘述。

aicu a pana kasicuayan, nutjapacunan, sasanguaq tu sasanguaq,

從前我們的河川放眼望去是非常美麗的，

ka iniyanane kapalaki nua 八八風災cua pana,

當時河川尚未受到八八風災的侵襲，

kaw tjaliyaw a tjagulj a pabulayalayan a lalikupukupuan,

(河床上) 大多是圓圓的而且又漂亮的大石頭，

izua e izua bulay ta bulay a kinaqaciljay,

是天然又美好的存在，

mintuluq ka kakedriyan anan amen, mintulutuluq amen a makavavaw tazua a qaciljay,

當我們還小時跳上跳下的，我們經常在(河床) 石頭上方跳躍，

aw nu seleseleman, vaik amen a kizamam, vaik amen a kiqau tu nia si cekev,

然後傍晚時，我們會採集竹子和芒草莖部，用它們來穿刺捕漁獲，

avan azua kemasizua men i tjavangaljan a temeljuar.

這時候我們會從＂在多果實之處＂(地名) ，進行漁獵。

nu kigang amen ika nia ika nia alapen a vavayan,

但是，在進行螃蟹捕捉時，我們是不會捕捉雌性螃蟹的，

我們都是找tazua a azua a kamakama na gang, nuayaitjen qaladrangang azua.

我們是選擇漁獵那些已成熟的雄性螃蟹，我們稱它為具有鰲的蟹。

那個兩個鰲非常大，而且那個毛非常茂密，所以牠被稱為毛蟹。

azua drusa peceq qaca saka liyaw a quvalj, avan nu sika qaladrangang a ngadan nimadju.

aw kana kimaya tjen a semu paru ciniukukan,

然後大約…如中文所說；

djemaljung tjen ta 50公尺, na mapeljuq anga tja pawtji ni tua kina liyaw nua gang tazua,

當時的毛蟹多到只要(在河床)行經50公尺左右，包袋就已經裝滿了，

nuremaketj nu ita a ita a qaciljay a tjagulj, izua tu sepatj tu lima a na kidjekec a qaljadrangan.

有時候只是一塊大石頭，就會有四、五隻公的螯蟹在石頭上爬行，

那個公的那個螯蟹ho。

azua uqaljay qaljadrangan ho.

那個時候真正的生活，非常的…非常的好，而且也很快樂

tazua azua sika nguaq aravac sikac saka natemalidu,

不管是男女老少都會結伴去，因為那個時候的那個…

ljaki uqaljay vavayan maciyuciyul...ulja tazua...

tazua namatuluanan a tjasikasetazua,

當時還保有著學習的心態，

naneka nan a dingki tazua,

那個時期還沒有電燈，

izua za pinaka kakutu,

有一種被稱作”kakutu”的東西，

awe, e lalac 四 anemaayatjen?

嗯，怎麼形容(它)呢？

比如說四四方方的azua karasu,

比如說(它是一個)四四方方的玻璃，

ljakua ika temeljar lja ljawljaw,

但是它沒有很亮，因為是油燈的關係，

aw a na puanema, izua azua gasukang ayaitjen, matu qaciljay,

家境好的人家，他們有一種稱作gasukang 的燈具，看起來像石頭塊狀，

ljaku kana nu tja puzaljuman sa tja?? pesapui azua,

但是加上水的??之後，會出現火光。

ljakua azua temelj temeljar azua.

而且很亮。

aw nu na na amayatjen?

怎麼說呢？

nu ljemitamita ta venging a vaik a temeliyur a caucau,

人們在每天晚上進行漁獵的時候，

ljakua aicu tjapacunan a kalevelevan, nu bulay a qiljas, kiqilja a gang lja,

但看當晚的天候，如果月色清明，螃蟹就會躲藏，

pacunan itjen a .. anemaya tjen?namayata aicu a 去抓...

螃蟹會看見我們…怎麼說呢…如果我們去捕捉它…

anema aya itjen, pudringay tua aicu a puzalji, nu bulay a qiljas, ika madringay,

怎麼說呢？在月色清明時設下陷阱，我們會沒有辦法捕獲到漁獲，

avan nu zemzem, saka neka nu qiljas, madringay a namayatazua,

除非是在天色昏暗、沒有月亮(照明)的夜晚，才會捕捉到，

avan tazua temeljiyul tua gang,

那就是捕捉毛蟹的最佳狀況，

kana bulay a qiljas, ika tjen a djemameq ta gang,

月色太好，就無法捕獲毛蟹，

avan nu zemezem, saka anemayatjen , na malimud i cengceng a qiljas,

所以只有在天色昏暗時，或者，怎麼說呢？月亮正好被遮住時，

avan tazua a tjepala…tjepalamu tjapeljuqen a pawtji na rubuk.

那個時候才能在很短的時間內(捕獲毛蟹)裝滿袋中。

aicu a pana,

關於我們的河床，

aw a u sikeljng tazua, naljataladjan ta ljataladj,

我所知道的是它水位很深，

ljakua ka mangdjez za 八八風災，masa namacunuq a izua i ljagadu,

但是經過八八風災之後，可能山上的水源處崩塌了，

na pasivarenan cua a zaljum,

水從varenan處流出，

就是現在的土石流，

所以aicu a aicu a pana, ljavavaw anga ta ljavavaw,

所以現在的河川地勢已經非常高了，

aza a na tja kakivangavang kasicuayan,

而當時 (小時候)我們玩耍的地方，

a na izua a zuljum a mavalidilidi a masidisidi izua i tjasagalu, 現在都看不到了，

在tjasagalu之處，有漩渦的河川，現在都看不到了，

anemayatjen, ika tjen anga pacun tua tazua tja kakivangavang ka qaqunuan itjen.

怎麼說呢？我們已經看不到當時還小時，遊玩的地方了。

se sedjelj anga baras, nekanga nekanga azua tjagulj a tjakakudaran,

現在到處都是砂石，已經看不見當時的大石頭了，

kumalji a i veljeluan, na kinapalak nucu a 88水災,

溪流同樣也遭受八八風災的影響，

(aw a gang? ka kamakaya a ta aya.. a gang 還有? mamaw ta sicuayan a ku siaya).

(問：那螃蟹呢？當經過風災以後，螃蟹是否仍然如當初一樣？)

ka maka 88風災pasalut cu a aya za vuljaw katua gang lja,

經過八八風災之後，禿頭鯊和螃蟹也因此而受影響，

masa ..masa burasan cua pana,

也許是因為河床演變成了砂石狀態，

再加上mapazulju anan tazua aicu a kiqaciljaciljay a 拌合場i taiki,

再加上大溪 (河川出海口附近，聚落) 的拌合場開採石頭的關係，

ki ki anemaaya itjen? ki qaciljayan a tja pana sa lumedji sa paveliyan niamadju,

在河床進行開採石塊，lumedji之後，進行買賣的生意，

aicu a djaladjalan nua gang katua vuljaw makapalak.

因此毛蟹和禿頭鯊的(回流)路徑被破壞了。

因為djinarasen niamadju sa …

因為使用砂石鋪整，然後…

給它弄平有沒有?

所以aicu a zaljum ljusepisepit anga,

所以河床變細了，

nekanga aza 主流a pakazuavan na vuljaw katua a gang.

螃蟹和魚失去了主流河川回歸的路徑。

kavala kasicuayan nu mangtjez a raljiz,

想起從前颱風來襲時，

raljiz nu aya itjen 就是颱風,

所謂的” raljiz”就是颱風，

azua na 兩邊ta zazaljuman , namaya ta sasiq azua 毛蟹a ljezayazaya a 剛孵化的,

(從前颱風來襲時) 河床兩邊的岸上，那些剛孵化的小毛蟹會像螞蟻般地往上爬行，

aw, 整個河床pulingetjen a pana a nazua a tja kakudrangaran a aya, tjadje…

然後整個河床充滿了那些比較大隻的(毛蟹)，我們抓…

nakipubakic itjen, kaw tja djekedjekepen sa tjapasa bakici azua,

我們帶了桶子，所以便隨手抓進桶子裡放，

aw nu mangtjez i tjumaq, tja si silaw tu dipung sa tja, anemayatjen sa tja用炸的,

當我們回家以後，(把螃蟹)沾上麵糊，然後用炸的方式，

炸得酥酥的，那個很好吃。

kesain tua abula satja papetadi sanguaq aravac.

所以ka.. vaik a ken ka puita a pusulunung ka maka 88風災過後差不多第二年,

所以(當時)在八八風災過後的第二年左右，我去pusulunung時，

azua a gang kamayan anan a na senvalj tua qipu，

那些螃蟹的背上還是滿滿的土，

ui, 牠的背那邊有一層土，

izua qipu itua uqulj nimadju，

而且兩年anga ？兩年。

而且是已經經過了兩年時間了。

aw anemanayatjen?

這該怎麼形容呢？

(螃蟹背上的土)敲也敲不掉，敲敲敲不起來，

azua qipu ita uqulj ljaki tja cabicabi ika setjawla,

azua qipu 很硬！

那個土還是caleqilj！

namayatazua a mareka ljavek那些，藤壺azua

那些海邊的(蟹類)也是一樣，那些藤壺，

a.. anema ayan tjen?

怎麼說呢？

azua nakidjekec tazua a 青蟹aya a mareka 蘭花蟹那種,

(泥土) 像是黏在了青蟹和蘭花蟹身上一樣，

就是namayatazua hiduiyan azua.

就是那般嚴重。

(anema蘭花蟹 kaka a pinaianan?)

kaka(尊稱)，排灣語的蘭花蟹要怎麼說？

anema? (蘭花蟹)

什麼東西？ (蘭花蟹)

ne neka tja naka nu tja pungadan lja timitja ika tjen a i kaljavek,

因為我們不住在海邊，所以就沒有取牠們的名字，

ui, azua 青蟹kata kata蘭花蟹都是...

是的，那個青蟹和和蘭花蟹都是...

(na i ljavek na i ljaveka gang?)

屬於（生長在）海邊屬於（生長在）海邊的蟹？

對，而且都是在那個有漲潮有退潮的地方才有，

aza a rumaljiya rumaljiyaljiyan a maljimalji a vavayan,

那些比較另類的、不同的女生，

a 比較潑辣的那種的, a rukatjalatjalaw,

性格比較潑辣、常常發脾氣的那種女生，

我們都會給她形容說：

tja sipadalji a mayatucu，

a azua timadju qudjidjilj a gang aya itjen.

稱她是「那隻紅色的螃蟹」。

maya kidjaudjulj a qudjidjilj a gang azua,

千萬別去招惹那種紅色的螃蟹，

因為牠真的會攻擊人，牠會主動攻擊。

ulja saigu a paqecev tua caucau, kicevung tja nu itjen.

anema aya itjen, ki cevung.

怎麼說？就是會迎面攻擊。

( kicevung? ) ui.

(問：會迎面攻擊嗎？) 對!

ljakua, a sikadami nazua , nu aya…

但是牠有個不太好的…有時…

izua za a 水蛭 a na na kicaing tjayamadju,

有時候水蛭會依附在螃蟹身上，

(vilji ? ) ui.

(水蛭嗎？) 是。

( kicaing a vilji ta gang? ) ui, azua紅紅的, ui.

(水蛭也會黏在螃蟹身上喔!) 對，黏在那隻紅紅的(螃蟹)身上，

a毛蟹不會，

ljakua a qaladrangan ika kidjekecan,

因為azua vilji, 在在那個比較在dja djaljaw a zaljum a 急流ho,

因為水蛭在那種比較湍急之處，

ika sedjaljep a aya a vilji ta namayatazua,

(水蛭)不適宜在較湍急的溪流中存活，

(所以a毛蟹itua ta ta tja tja aya a pana, )ui ui ui . (aw a veljeruan azua a qudjidjilj?)

(因為毛蟹在河川裡，)是是是(而紅色的螃蟹在溪邊對吧?)

ui, 可是aicu a毛蟹, nu mekakudraran tiamadju, tja tjengelay a ma makata aya mata veljeluan,

沒錯，不過毛蟹在比較大隻以後比較喜歡在溪邊生活，

lja, a i veljeluan a zaljum vucelelj.

因為溪邊的水溫比較低。

(sika vucelelj a sikatjengelay a....)

(喜歡的原因只是水溫的因素嗎？)

vecelelj saka liyaw a aya liyaw a kakanen.

除了水溫，(溪邊)也擁有比較多的食物。

(ljakua cemiker daru? )

(但是也會回流到河川地吧？)

cemikel nu nu 差不差不多nu ...anema ayatjen, 春雷的時候。他就 a...

差不多在”春雷”響起之後，牠就會…

a uqaljay katua vavayan ljelauz a kiciyul ta aya tazua aya洪水

公母螃蟹會隨著洪水 (回流到河川) 去，

為的是…他們要…因為這個河水，

avana a...tiamadju uri...ulja aicua pana,

aicu a aicu a zaljum, nu mayatucu a kaljakedriyan a zaljum,

當水位比較低的時節，

inika na mecevung katua ljavek.

無法在海邊交會。

kaw nu mayatazua a ljela…

所以當…這樣的情形，

benauk ayatjen tazua a meqaca a zaljum ta zaljum nu3月有沒有?

benauk的意思是指水量充足，如同三月份的時候，

春雷的時候，nu cemelalaq ta sangasangsang,

當春雷響起第一聲響時，

avan azua na zungbi anga gang tu kiciyul tua sema varenan a ljelauz a maljavek.

這時候螃蟹才會準備隨著水流往barenan，回向下方海邊流去。

aicu a vavayan a na.. amayatjen?

母螃蟹…怎麼說呢？

aicu a vavayan a gang 準備產卵 i ljavek,

因為母蟹準備在海邊產卵，

aw nu…

所以當…

( vaik a I ljavek a 產卵?)

(流向海邊產卵是嗎？)

ui 對 namayata vuljaw.

對! 如禿頭鯊一樣。

avan azua 有一種比較aza masan nitalj a ciqaw a pinaka qiri,

只有一種比較特別的魚，被稱作”qiri”(溪魚類身形扁平)的魚，

dikilu a temamagu imaza i 淡水,

可以在淡水區域產卵，

(aw mangetj vaik a 產卵 aw cemikel ? )對啊！

(所以產卵之後再回流是嗎？) 對啊!

aw aza aza a cemi aza gang maka maka兩岸那邊上去，以前太多了，ljakua tucu, 我們都看不到了,

所以螃蟹會隨著兩岸那邊上去，以前有非常多，不過現在我們都看不到了，

因為這個是…

ulja aicu...

e ai e aicu avan ka 88風災makapalak cu aya pana,

原因是八八風災使得從前的河川地受破壞，

kasicuayan..

從前時候…

kemeljang anan sun tazua a quljung?

你還記得甜根子草是什麼？

可以驅蚊那種的aya 像那個茴香那種的，

可以驅蚊那種的，像那個茴香那種的，

( ikaken a kemeljang. )

(我不知道)

kakuljkuljayan a asaw.

它的葉片很小，

( aw ipasu nu tjuvuta azua aya..mapasu mamaw ta ..)

它長出來時很像那個…

pangsui (oh, uiui)

九層塔。 (對對)

neka, aw nuvaik aken a ma nanhe, kupuqezeqezeljan tazua i nanhe ki izua,

沒有了。所以我去南和的時候，我會特別留意南和那裏有沒有，

sa kitjaljayan aken, sa pasamaza a sivuqesi,

(若有)我便能採集它的種子，拿回這裡播撒，

(qadjaw ka izua tjaljayan sa su su…)

(你是期待它的種子，用來那個…)

ui, matu napacun anga aken i nanhe lja,

對! 因為在南和那裏我似乎曾經看過，

ui, saka izua ta i pana azua umaq na最小的妹妹ti aya 老三。

對，而且在(老婆的)妹妹家(附近)的河床邊。

(manu manu kemuda azua, nu izua zua kemuda？)

(所以它有什麼作用呢？)

dikilu a tjasi veljeng.( oh dikilu a siveljeng.)

可以用來防堵用。 (哦，原來可以用來防堵。)

ui, 因為azua a pana不是說 ita timadju,

因為河川並非只有一條，

nu cuway anga izua za nakitjukuda a mayatucu,

久了之後，河川也會分出支流，

aw nu mekedri a zaljum, 它也是mekedri mekedri,

當水量減少時，它的水位也會減少。

tjaveljengan tazua mareka raquljung aya mareka cemel,

當水量減少時，我們會使用甜根子草和一些草來堆堵住，

(aw cemikel a mata 主流？)

(讓水量回流主流嗎？)

不是不是。

ini ini.

aw izua kemaljavaljava izua ta aya i lauz i ta…

然後會有人在下流區等待(漁獲)，

因為那個都是…這個是主流嘛

ulja azua kapanan.

( penayuwananu kaka.)

(kaka請說族語)。

nu namayatucu ka a aicu a kazaljuman, kazaljuman aya itjen tazua 主流,

如果這是主流，我們稱” kazaljuman”為河川主流，

aza a licilicing nimadju maitucu,

那麼它的支流是這樣流，

nutjaljumaza i lauz, kicevung tazua aya, (kicevung azua a aya) a kazaljuman,

當流到了下流區這裡，會和(河川)主流交會，

ui, kaw izua na qemeceng imaza, pizuan tazua qalida aya, pizuan ta ami aya,

對，然後會有人在這裡擋堵，放了一些竹編片狀的捕魚工具，放了一些補漁網，

kaw a ciqaw kiciyul tua zaljum a nu makulji a imaza,

然後漁獲就會順著這個流向游，當這裡水量乾凅時，

kiciul ta zaljum, ma ma maaya ma maqalida azua.

魚會順著水流下去就被我們捕捉了。

對，puamin anga? ui.

(結束了嗎？) 是。