小米農作｜口語語料｜原住民族語言資料庫

aicu a e kemasi cuacuay aicu a e sikudakuda na ramaljemaljeng,

自古以來老人家所遵循的這些傳統習慣，

e nu maka e subaralj anga tucu a e mareka kasiw a kudrakudraran,

當把這些粗重的（樹木）砍斷了以後，

avan cu a patagiljan veneljis aya a dremiradrir nu e...

接下來就要把這些（樹木）截斷、砍下，當...

aw uri valjisen valjisen, a sumukasivan sumukasivan,

需要砍掉的（樹木）就將它砍掉、需要除去的（樹木）就將它除去，

aw nu ljeteku anga za marka asaw nua kasiw,

然後當樹木的葉子都（除去）落下之後，

avan azua patagilj a e qemepu tua ljemaljiyak ta ljina ljinaljiyak niamadju,

接著才會開始將它們（散落一地的樹葉和枝條）整理/堆積起來，

savaceng a marka kakuljakualjayan a kasiw,

將較細的樹木（當柴燒），

tu siqeceng tua kadjunangan azua qipu katua qaciljay tu ika masursur a ljelauz,

用來預防土地以及石頭的不致鬆落，

ika vaik a 水e bulabulay a qipu.

保持土地肥沃、防止它流失。

e nu e namacai anga zua ljinaceng a e kasiw, avan azua patagilj a qemuljic,

而那些已整理好的乾枯樹葉和枝條會堆積起來焚燒，

aw nu maka quljic anga, sa pakaljama anga tua e qinuljic, sa e patagilj a tjemugut.

堆積完並焚燒過後，這時候就開始開墾。

aw e kasicuayan aicu a e tjemugut, pinakakudan angata na ramaljemaljeng,

而關於播種，從前老人家賦予它很多行事上的傳統習慣，

lja namayangata a tja kakudan, penaiwanawanan itjen,

因為這是我們原有的傳統習慣，我們遵循著排灣的傳統，

e kanaika e kilalaingan na marka pulingaw anan a tja kadjunangan a pulingetj,

因此，只要巫師還沒完成所有農地的祭祀儀典，

e inka tjemugut a paqetelen,

我們就不會隨便進行播種的動作，

aw nu e makakilalaingan a e marka tja i tjumaq a marka pulingaw,

直到我們原家的巫師們完成守護祭儀之後，

patagilj itjen a tjemugut.

我們才開始開墾。

kaw, aicu a tjemugut kasicuayan, e kinazekazekaz nua ramaljemaljeng,

所以從前播種時，老人家會先翻動土地，

lja, saljinga tiamadju tu nama sapu*(supu) a vusamm,

因為他們希望種子是可被計算的，

aw e nu bulabulay a kalevelevan saka e ruqemudjalj, djaljaw a cemuvuq,

如果天候穩定、有足夠的雨量，（小米）很快地就會發芽，

ljakua nu cuacuay a qadaw gemalju a cemuvuq. ljakua kasicuayan,

相反的，如果總是晴天，（小米）發芽的時間就會比較慢。但是從前，

ika namayatucu a kalevelevan a neka nu tja saqetju a qadaw,

天氣不像現在這般炎熱，

izua tu tjelu a qiljas, izua tu sepatj a qiljas a inika qemudjaqudjalj,

有時候甚至會有三、四個月的時間沒有下雨，

kasicuayan na bulay aravac a ?? na kalevelevan tazua,

以前的天氣是非常好的，

e namare papamapamaw aravac a si qudjaljan kata siqadavan. kaw na…

雨天和晴天的氣候分布得剛剛好，有...

a tjaljiqaca a tjugut, napalan tjen ta pulami.

農作地很廣的人家，會有很豐碩的收穫。

aw e numakatjugut, nu e kimaya sika pitju a qadaw, na remapeljiq azua vaqu,

墾地後，大約七天；小米會長出一片葉子，

remapeljiq nu aya itjen, tjuvuta a ita a asaw,

所謂的”remapeljiq”，是指（小米）長出一片葉子，

aw avan tazua e patagilj anga mapuvarung a ramaljemaljeng,

那時候老人家就會開始計畫，

tua e liyaw a sengesengan niamadju,

因為需要忙碌的事情有很多，

aw e supuin a qadaw, supui sa sa supui a asaw nua vaqu,

他們會計算時間，也會計算（小米的）葉子，

nu izua anga tu tjelu anga qadaw, izua nga tu drusa a asaw nua vaqu,

等大約三天過後，（小米）也長出了兩片新葉子，

nu pitju a qadaw, izua anga tu sepatj a lima,

而大約七天過後，有時候已長出四、五片（葉子）…

nu ljavavaw anga kimaya e semalut anga tua tjagauljagavan cu a vaqu,

（小米葉子）多的時候、大概超過手指頭的數量時，

patagilj a masik a e ramaljemaljeng.

老人家就會開始做拔疏工作。

aw kasicuayan izua za penapedjeli a sikudakuda na ramaljemaljeng,

以前老人家有個很有趣的習慣，

masisik itjen aya, e inikatjen a kitjawvalit ta tja salasaladj, liyaw azua inulusiluluyan,

當我們進行拔疏工作時，和同伴之間的位置不能進行交換，其中有很多有趣的行事作風，

ljakua, aicu e ulja e inadjuq na ramaljemaljeng a lja kakudan niamadju,

但是，這些是他們老人家們留下來的習慣，

nu tja susuin tucu matu avan ta palisi anga.

我們現在依循這樣的作法，像是有一定的忌諱存在。

e napenalisi tiamadju ta ke ta kemuda ta kemuda,

但不管做什麼（每個小米農作階段），他們都會進行祭祀儀式，

ljakua e tucuanga neka anga kakutjuran a namayatazua,

不過現在已經沒有這樣的忌諱了，

nu masiasik a ramaljemaljeng sa e ka qemudjalj, e inianga ka kigetjem a masik,

當老人家進行拔疏時，如果下雨，就會停止拔疏（工作），

lja nu qemudjalj nu masiasik itjen, nu qadavan anga, maqureb a e asaw nua e vaqu, aya ramaljemaljeng.

因為當下雨時，如果我們正進行著拔疏工作，等太陽出來後小米葉子會黃掉，老人家是這樣說的。

e lja kasicuayan tiamadju,

因為從前時候他們，

e ne neka nu ca e paru tja sinanemayain ka neka anan a hiriyu,

（當時）還沒有我們現在所謂的肥料，

a aicu a hiriyu drinipungan cu a e hiriyu, e aza sipasepapesanguanguaq,

這個”hiriyu”（肥料）的名稱源自日本話，其用途在於讓農作物有更好的生長，

sipapetukutukulj tua vaqu,

使小米（用了肥料後能）加速生長，

kasicuayan nua anemaya tjen ta aza kai na ramaljemaljen,

從前老人家的話是這樣說的，

avan a napesulja a kadjunangan, e taleman tua vaqu nua ramaljemaljeng,

只有有下霜的土地，老人家才會用來種植小米，

azua itua sekuyakuya a qaciljciljayan aya, azua barabrasan a liyaw a baras, tinaleman ta vasa,

而那些有很多石塊、呈多砂石狀的土地，則會用來種植芋頭。

aw e aicu a vaqu setukulj aravac, nu kimaya nu e izua anga tu taqiljas saka saka papamaw,

然後，小米的生長是很快的，有時候（只需）一個半月的時間，

ljava ljavavaw tu ljavavaw anga vaqu,

小米就已經長得很多，

ulja kasicuayan na sasanguaq a kadjunangan, bulay a e kalevelevan,

因為從前時候的土地很肥沃、天氣也很穩定，

e ljalje… nu nu ljaljeqel ljaljeqel, nu saqetju a qadaw

很…冬天時節天氣很冷、夏天時節天氣炎

saqetju, ljakua ika ljakua ika namaya tucu a cavilj a semarut anga ta

熱，但是今年的氣候不若以往，已經過了

比如說 tjemugutan itjen, izua anga tu 36度37度anga,

比如說（光是）我們播種的時節，就已經達到36、37度的溫度了，

kasicuayan neka nu neka nu namayatazua saqetjuan a qadaw,

從前時候沒有這般炎熱的天氣，

saka neka lja e a i gadu, qaca vali,

而且山上的風也沒有很大，

nasasanguaq angata sasanguaq a talem nua ramaljemaljeng,

所以（從前）老人家種的小米真的長得很好，

lja kasicuayan na mapulingetj a ma pa ma mavacuk a gudu lja.

因為從前農作地（在耕種以前）有很完善的開墾工作。

anema aya itjen aicu a ljaima ljaima ljaima aya, naljema qediqedi itjen,

怎麼說呢？我們皆是每戶人家比鄰而居的，

kaw, si anema aya itjen sikalayulayu na ramaljemaljeng ca ca namaya tucu,

然後，老人家們會彼此在農務工作上交換工時，

aw nu e kimaya e izua anga a uri padjaljung tua sa tjelu a qilas, e ika tjen a pacun ta djemapeliq a vaqu,

所以大約到達三個月的時間後，我們看不到吐穗的小米，

lja ikanamaya ta paday a djemabeliq sa ka mekudrar azua e kaingawngaw nimadju.

因為（小米）不若稻米，（稻米）吐穗時葉梢部分會膨脹。

a vaqu, kana djemaljung ta uri sivangaljan nimadju,

至於小米，只要到達它發芽的時節

e namaya ta zua mutjawtjaq siutjautjaq azua vangalj nimadju,

它就會如同嘔吐一般地瞬間傾瀉發芽，

sa e kana kana veteqilj nu ka ka aw e kana tjevuta e timadju,

而且當小米粒長出時已經是白色了，

tja ?? anan a paljevavaw. ljakua,

我們還需要幫它??，讓它往上（以保持平衡）。

e nu cuacuay anga nu pevat e penaveve azua vat nimadju,

但是一段時間之後、當它的穀粒長出以後，

nu cuay anga e avan azua e siaya na ramaljemaljeng,

再過一段時間後，那就是老人家說的，

a e pumungemuq anga a uri masan vat anga aya,

當（小米）呈現如膿之狀，便是它即將變成穀粒的時候。

kaw, patagilj a kizengedjel ta zua a vaqu,

那時候小米才會開始垂下來，

nu maka kizengedjel, e na ne na pe pehanahana,

當小米垂下來之後，花已經長出了，

izua izua za a hana na vaqu, avan azua a e sipasasudjusudju niamadju,

小米是會長出花的，那是它們繁殖所需要的媒介，

ljakua aicu a vaqu, e tiamadju kana mavaljid,

但是這個小米，當它們長得密密麻麻之後，

nu kana mecevung tiamadju masasudjusudju,

只要它們彼此觸碰，它們就會進行繁殖，

avan azua masa naya tua e vaqu.

小米穀粒才會形成。

aw, izua za mareka tjainan aya, izua mareka lalangaw a papesudjusudju tjayamadju,

這時候會有各種蜜蜂和蒼蠅來當它們繁殖的媒介，

比如說是很多的昆蟲 , pasasudjusudjuin ca e marka e cu a puvaquan, sa valivalii...

比如說是很多的昆蟲，當它們正在做繁殖的時候，然後風也正吹著...

所以 kasicuayan, aicu a vaqu neka nu tjasasanguaq

因為從前時候，小米長成得非常好

e pukisivaquan na ramaljemaljeng, ljaki malje drusa puluq a e venacaq ta kinivaqu,

老人家在收穫小米的時期，大約會需要20位人員做搬運小米的工作

nuremaketj mare kapusapusalj tiamadju a ita qadaw nu vaik a ma ta djinumulj nua ramaljemaljeng a vacaqen a pasaumaq.

有時候推積的（小米量）是需要每個人一天搬運回家兩次的。

ljakua e aicu tja si ?? anan azua a aya...

但是關於這些……

e azua a e ha hana na vaqu, a papungadan na ramaljemaljeng,

關於老人家對（小米）花穗的取名方式，

azua puravan puranavan aya tiamadju,

那個花粉，那個所謂的花粉，

aw azua puravan nu matjani e patagilj a kipavalid tua quljaw aya, nazua mareka vaqu,

當花粉掉落時，小米穗的顏色就會開始出現變化，

lja e izua tu namasan liyaliyaw a e aicu a e papungadan ta vaqu,

因為小米（依不同種類）有很多取名方式，

izua djuadjuway aya, izua cuparan aya.

有被稱為「黏黏的」的品種，也有被稱為「無黏性」的品種。

aw a sinane cuparan niamadju, avan azua inika djuwadjuway,

他們稱為”cuparan”的小米，即是沒有黏性的品種，

azua vavawain azua pina ka quljivaljivay ni azua anema ayan tjen黃色的,

而那些使用來釀酒的（小米），它被稱為”qulivqlivay”（意為黃色的），

quljivaljivay azua vavawain na ramaljemaljeng azua.

「黃色的」的小米，是老人家用來釀酒用的。

lja nu kesain, sevuqesiqesi azua,

因為烹煮它時，它會直接散開，

aw izua za pinaka kapayang aya, avan azua djuadjuay mareka qudjidjilj,

然後有一種稱之為”kapayang”的（小米），它是有黏性紅色的品種，

a ma mareka aya, liyaw ta liyawtaliyaw,

那些（小米）真的有非常多的品種，

ljakua tucu anga e iniangaka iniangaka tjen a djemumak

但是我們已經找不到了，

ta zua sicuacuayan a e djaljayan nua ramaljemaljeng.

那些從前老人家的小米種子，已經找不到了。

lja tucu, e aicu a sihu izuaza 農改場aya,

因為政府有所謂的農改場，

nuremaketj e pasazuain i農改場 sa kita 改良zua vusan nua vaqu,

也有可能往農改場存放，然後進行小米的改良，

pinungadan anga ta 幾號幾號azua vaqu,

那些小米的種子會（依品種）來進行編號，

kaw, maqulip a tja tjaljayan a liyaw kasicuayan,

而從前那麼多的品種，如今都已經消失了，

izua za tjawnaq aya, kangudrulj aya,

還有稱作”tjawnaq”、kangudrulj的品種，

liyaw tu liyaw anan e 品種nua aicu a katja lami kasicuayan.

當時我們的糧食（小米），真的有很多不同的品種。

aw nu azua a a qu quljivaljivay numaquljivay anga saka namayata cu namaya ta e king ta king a quljivay,

有一種稱為「黃色的」的（小米），當它顏色鮮明、呈金黃色之後，

kiva kivaquin na ramaljemaljeng,

老人家就會開始採收，

aw azua qudjidjilj nu na qecenger anga ta qudji qudjiljan, kivaquin.

然後稱為「紅色的」的（小米），當它顏色如黑色時（呈暗紅）也要開始作採收動作，

所以, ta tazua vaqu nua ramaljemaljeng, nekatja peneljuq tu sasanguaq angata.

所以老人家種植的小米，常常有豐碩的收穫，而且非常漂亮。

aw nu e makakivaqu anga tazua,

而當時完成收穫之後，

kasicuayan namakapusapusalj a ramaljemaljeng nu kivaqu,

從前老人家會有兩次的收成，

makapusalj nu aya itjen, 一年兩次,

所謂「兩次」，指的是一年有兩次的採收，

aicu a sipuitaita nu aya itjen, 第一期 a sika 就是12月12月 e 播種,

所謂的第一次...就是在十二月（收成之後）播種，

aw a 第二期是7月到8月播種，sapudrusadrusa kasicuayan

然後第二次就是在七月到八月播種，以前每年收成二期，現在因氣候變遷，土地產生了變化。

na puanema aravac kasicuayan a e ramaljemaljeng,

當時老人家有各種豐富的收穫，

aw izua nan azua uri u siayalja,

然後，我還有個要說明的是，

kana padjaljung tua uri tjemugut a ramaljemaljeng,

老人家在播種時期來臨時，

izua ta pinuqezeqezeljang niamadju a e uri sitjugut anga lja,

他們會觀望那些「可以進行播種的訊息」來作為依據，

izua za pinakakasiw a rari, nu venengalj ta qudjilj a hana nimadju,

（例如）有一種稱為”rari”的樹種（即欒樹），當它的花紅了以後，

avan azua patagilj a zemarang a ramaljemaljeng a tjemugut.

即是老人家播種時期的開始。

a nu tjemugut patawdan tua djulis tu kedri, nasevuqesi tu tjaljaitaita,

而在播種時，他們會參差一些紅藜播撒，

ljakua, katjala laladruqan tu sasanguaq, nucuay anga kakika drawsisis azua a vangalj nimadju,

但是它（紅藜）會長得又長又漂亮，有時候它的花穗可用來消暑氣，

nuremaketj djemaljun i kadjunangan,

有時候它（紅藜的花穗）會垂到地面上，

maya anga kararuma a na matazua a na sevuqesi tua sasanguaqan,

有時候還有一些不經意被播撒的高粱，長得也很漂亮，

namayataua a sikudakuda nua ramaljemaljeng,

這些就是老人家（播種時）的行事習慣，

所以aicu a tja ramaljemaljeng,

所以我們的老人家，

aicu a pakatua djikang a sitjugutjugud, a sitaletalem a pakedjaw tu anema,

他們對於播種時期時的花生、以及其他（農作物）的種植，

kinalucaquan aravac a venalng nua ramaljemaljeng ta namayatucu.

實際上都是經過思考而做出的充滿智慧的抉擇。

liyaw anga nu tja likucu a sankikakikay anga,

而現在由於許多因素，都變成使用機器來務農了，

ljakua, aicu a tja sisan kikayan tucu, nuremaketj ika maqati,

不過使用機器來務農的話，有些情況是行不通的，

nu tjasi quding sa tjuguti, macay a penuljat,

例如如果進行??然後播種，整個全部會乾枯（用機器去開溝然後播種），

aw a i kacalisiyan ika makuda,

但是斜坡地段並不會怎麼樣，

aw a ikacadjan ika maqati,

但是再更遠（高）的地段就不行了。

kaw e tucu ka e namayatucu a ku tjawcikel tua

關於今天我所做的這些陳述，

paka pakata tjeumugut tucu a tja kalamiyan a kasicuayan,

有關從前我們各種農作物播種的陳述，

ulja, aicu a vaqu avan nu tja kakanan kasicuayan,

因為小米原來就是我們以前的食物來源，

kaizua a masuvaq aya, aicu a kazelju aya, a papungadan nua ramaljemaljeng.

所以才會有收穫、納稅等這類老人家的用詞。

aicu a vaqu na peniliq a ramaljemaljeng tucu a qaqavain,

但是包小米粽所使用的小米，都是經過老人家篩選過後的，

avan cu a e djuadjuay namaya ta kapaljang aya, a namaya tucu e qudjidjilj,

稱為kapaljang的黏性小米以及紅色小米，

avan azua qaqavain nua ramaljemaljen,

即是老人家包小米粽所使用的小米，

aw a quljivaljivay, avan azua vawain

然後稱為「黃色的」的小米，是用作釀酒使用的，

nu djemaljun anga maqulip a cavilj tucu a e masuvaqu aya 豐就是豐年祭ho,

當一年結束，即當小米收穫結束時，也就是所謂豐年祭的時候，

avan ta zua sika sikaqepuqepuan niamadju i tjumaq i tjumaq,

此時就是在本家（頭目家）團聚的時候，

avan azua ?? ta qinaljan.

這是我們部落團聚的日子。

namaitazua lja sikakudakuda nua ramaljemaljeng pakatua venaqu,

這些就是我們老人家有關小米農作的傳統習慣，

tjatazuaw a u kai, saka sevalit aravac tu aicu a tja tjaivilivililj mareka tja aljak a tja vuvu,

那麼我要說給我們後代子孫的話就說到這裡，雖然我們後代的子孫因時代而有所改變，

semusususu anan tua tja kakudan, bulay aravac,

很開心我們仍然遵循著我們的傳統來行事，

ika tja qulipen a tja kakudan kasicuayan,

（這些）自古以來的傳統習慣，我們不能讓它消失，

lja, kasicuayan avan angata a si…anema ayaitjen…

因為這是我們自古以來的…怎麼說呢…

sinikaqatiqati na ramaljemaljeng a pulami niamadju ni,

（是自古以來）我們老人家在收穫農作時所遵循的準則，

ui, amin, urika namaya u tjawcikel.

那麼我也就說到這裡結束。