訴說部落地名的由來

Itiyaho, satapang no niyaro' no Makotaay a saan haw i, ira kiya cecay a mato'asay, ci Kokoy Taymang han ko ngangan na mato'asay. Nanitiyaay ho i Kiwit, yo malakelak ko Pangcah itini i Kiwit haw i, tayni i Tafalong, tayni i Fakong, tayni i Cawi', tayni i Pailasen, i Kohkoh haw i, itiya kiya mato'asay a tayni Makotaay. Ci Kokoy Taymang han ko ngangan na mato'asay. Saka itiya i, awaay ho ko tamdaw itini i Makotaay san sa ko sowal. Saka inian ko sasowalen no mako,
nawhani, ano caay ka rayrayen ko nano lalengawan no mita o Pangcah hanay i, nika tangasa no Makotaay itini i saki Makotaay i niyaro' haw i, a caay kanga'ay ko faloco', saka anini awaay to ko mato'asay mafana'ay a mikongko^, awaay to ko kakakaka no niyam, saka kako sato ko mitongoday a pakongko^ tini kongko^ no Makotaay hananay.
Itiya tahini i ci mama kiya mato'asay ci Kokoy Taymang hananay haw i, paniyaro' pahecek san
itini itiraw i 發源地, pahecek tira to todong no paniyaro'an no Makotaay sanay. Saka ira a tahanini iraho kira 'otoc, no patireng no to'as ci mama ci Kokoy Taymang. Caay kasawad no niyaro' kina iraan, saka anini itiyaho i, yo milaliw to ko Ripun haw i, mato masawa:day to no finawlan, caay to kalosimet kira 'otoc. Saka itiya to i 民國35年 45年 46年 haw i, mahirateng no ayaway a misaniyaro'ay kira 'otoc, saka maedeng palowaden no mita, pasadaken no mita kina 'otoc san ko mato'asay itiya ho o kakakaka. Saka... itiya yo 70 民國70年haw i, 剛好 malaTomok kako itiya. Saka tongod han ako ko nafaloco'an no mato'asay a misolinga' tina 'otoc. Saka itini to i 70年 haw i, misatapang ko Makotaay ko siya-ku hananay, ta mafohat kina 'otoc. Itiyaho i, ya 'otoc kiraan haw i, matahepo^ to no 'aol, kalapipasetengan to kolong itiyaho, caay to kalosimet, saka itiya to i 民國70年 haw i, misatapang malaTomok kako haw i, itiya masafaloco' to sapifohataw to a mipalatamdaw tira 'otoc, tahanini sanay ko faloco' no mako, saka o hatiraay. Kira 'otoc haw i, o todongay o lalowadan no finawlan itiyaho,. Maan sa matini inian a lifong o 武漢 hananay haw i, ira i a:yaw ko matiniay a lifong no niyaro' no 全世界 hakini sanay kako, saka itini i Makotaay haw i, iraay kiya si-ki-li hananay, mapiyasay malono'ay ko tireng....O ti-ning-tu hananay no Ripun itiyaho. Ira itini i Makotaay ko matiraay a adada, saka itira a misatapang ko sikawasay a mifahfah to lifong san sa ko mato'asay. saka o lalowadan no sikawasay ya iraan a 'otoc saan. Nawhani, o sikawasay han i, matiya to o caay ka o mangah ko sikawasay hananay. So^elinay matiya o ma^feray ko sikawasay a nengnengen a sikawas saan. Saka mahirateng ko matiniay haw i, so^elinay to o to'as to no mita o misaPangcahay sanay ko faloco'. Saka palowaden ko kira 'otoc kina iraan o matiraay kira satapangan no sakaci'otoc no Makotaay itiya ho. Itini i Makotaay haw i, ira ko cin-cya han no Ripun itini saka'amis, ka'amis a 'alo no Makotaay, ira ko cin-cya itira patireng no Ripun, itiya yo milaliw ko Ripun haw malowid haw i, tastas hananay to kiya cin-cya
mahirateng aca no mako. Itini kiya paniyaro'an no cin-cya itiyaho san ko faloco' no mako, saka pangangan sako Ripun kina niyaro' haw i, i aayawan no cin-cya a niyaro' sanay, ano sanoRipunen haw o Miyamay han no Ripun, o Ho-lam haw i 宮前 han no Ho-lam kina niyaro'. Saka mafana' ko mato'asay a mipangangan kina niyaro'. Saka saan a anini ko Makotaay a saan to haw i, ira ko sowal no mato'asay kina ngangan no Makotaay, nawhani, kina 'alo haw i, caay ko mangotaay, caay kangota kina 'alo, maan sa ira ko mapangangan to Makotaay han kina niyaro' hananay, saka ira ko lotok ini i kawali no niyaro', o dita'ay ko sota', saka matiraay ko sakacingangan no Makotaay to Makotaay hananay. Itini i kawali no niyaro' haw i, adihay ko kafa^kaan itiya ho. Yo tahini saho ci mama ci Kokoy Tayman hananay haw i, mikilim cingra to kakangaayan, nawhani, itiya ho awaay ho ko maamaan no mita o Pangcah, awaay ho ko Ripun a tangasa itini i Tay-wan itiya sa matiya, saka awaay ho ko patiyamay, awaay ho picakayay to maamaan, saka mahirateng nina mato'asay ci Kokoy Taymang itini ho, i Langasan hananay a lotok itini i ka'amis kafa'ed no Kiwit haw i, no 'amisan nina lotok, ira ko tenem hananay a lotok itira, nawhani, sakacingangan nina lotok tini i Rangasan to tenem hananay haw i, ira ko kaheciday a nanom, kina kaheciday a nanom han i, o tenem han no mato'asay itiya ho a matiya ko lotok itira. Saka mahirateng nina mama ci Kokoy Ｔaymang kira lotok itira i Ｒangasan, o kaheciday a nanom masadakay sanay. Saka tahini i Makotaay haw i, maaraw nira itini i kawali no niyaro' no Makotaay, ira ko cecay a 'alo to mamangay a 'alo, yaan i nengneng han kira 'alo samatiya san o... caay katingalaw mangota to mamang, tanam han nira kira nanom haw i, kahecid kira nanom,
saka matiya itiniay i Rangasan a nemnem kina nemnem san kiya mato'asay, saka pangangan han nira to tenem hananay a ngangan kira lotok. Saka ira ko tenem hananay tini i Makotaay,
ira ko kaheciday a nanom tini i Makotaay sanay kira ngangan tira, saka o mahaenay. Kina niyaro' haw i, iayaw yo kakatalawan ho, nawhani, o ci'adaay kita o misaPangcahay to inian o no nitipan o ano o Iwatan to ano o Taroko to itiya ho i, mahaenay ko likakawa no roma a finacadan militafaday sanay, saka itiya kita ira ko cecay a mato'asay, maalaay no roma a finacadan ko tangal sanay, ci Rino' han ko ngangan na mato'asay maalaay ko tangal, saka itini i no timolan no niyaro' no Makotaay kira ira ko lalan itini i lawac no talawadaw, latek a nimanay kiya mato'asay, saka alaen no roma a finacadan ko tangal nira a malitafad malitangal, saka ciira san a kaalaan nira mato'asay ko tangal haw i, pangangan hananay to no niyaro' ko ciLino'an kiraan a 'alo a nemnem hananay to anini, tangasa anini kiraan ci RIno'an hananay. Ini i katimol no niyaro' no Makotaay kira tefon toraan, saka o matiraay. Iayaw kina niyaro' haw i, caay katata'ang caayho kapapinan ko tamdaw, saka pangangan ko mato'asay konini a niyaro' no Makotaay haw i, adihay ko kasasiromaroma no ngangan kina sota nina Makotaay, ano tangasaen i lotok o kawali no niyaro' haw i, ira ko ngangan na maemin nina lotok no Makotaay, nawhani itiya ho, awaay ko fonon no Makotaay, itini caay kapapina ko tamdaw haw i, awaay ho ko omah o maomahay itini i Makotaay. Saka kilotolotok sanay ho itiyaho matiya ko mato'asay. Saka tayni sa i kawali no niyaro' ninapaniyaro'an no Makotaay haw i, itira misafonon ko mato'asay, awaay ho ko kikay o sapipamatang tamdaw hananay ko pipamatang itiyaho. Saka asima:nay o apilis amaan, ano ira to ko nanom mamaan sanay ko mato'asay. Saka iyaan apilis tini i kawali no niyaro' haw i, ano caaca:ay papina ko tamdaw no niyaro' itiya haw i, kakenakenay sa makakenikenis kira lotok ini i kawali, tini ko mako, hatini ko mako san ko mato'asay a makakenikenis tira lotok tini kawali. Saka panganga han nira to kenis hananay a lotok tini i kawali no niyaro' to nika kaaisaisal no mato'asay to ala ma:mang to sota sanay matiya sa ko mato'asay, saka pangangan han to Kenis hananay kira lotok i kawali. Soelinay kira liomah no Makotaay itini i kawali no niyaro' haw i, caay ko dadahalay ya fonon no Makotaay itini i Makotaay, o mamamama:ngay ko facal, kamasa pangangan hato pataw-iwan han no aniniay a kapah kira omah tini i kawali. Caay to katayalen no kaemangay anini, nawhani oroma to ko aniniay a tayal, saka sawadan no niyaro' kira liomah caay to ka papina ko ciomahay kira omah anini itini i kawali no niyaro', i sakacingangan no niyaro' to Makotaay haw i, ira ko Dita^ hananay a lotok. O Dita^ hananay haw i, 'orad saho i ma'alolay to ko...sota' mangota to kina 'alo
saka o sowal no mato'asay nga'ay o Makotaay han kina niyaro' sanay ko mato'asay. Saka pangangan o Makotaay han, caay kangota kina nanom kini saw san ko tamdaw a tayni inengneng, nikawrira itiyaho ko mato'asay i, pangangan san i o Makotaay mangota ko 'alo sanay a matiya ko mato'asay, saka o Makotaay han ko pangangan kina niyaro', o mahaenay kina sakacinga:ngan no Makotaay koninian a ngangan.
Itiyaho kaRipunan ho haw i, caayho ka soli:nga ko niyaro' no Makotaay, no to'as haw i, awa caAyho ka o a-mu-tu ko lalan, o fokeloh ho ko lalan itini i niyaro' laloma' no noyaro', ma'orad san i, soelinay kina niyaro' tonian haw a Makotaay i, o mahenotay o dita' ko sota' nina noyaro'. Saka romakat sa ko kolong haw i, tini i lalan sahenohenot: san ko lalan no kolong san o lalan no tamdaw, caay ka citodong to no tamdaw a lalan, o no kolong ho a lalan, paliding kela'kela' ho ko paliding, rakat han no kele'kela' a paliding itini i sifo' no niyaro', talahenohenot ko paliding tini itiyaho. Saka o matiniay kina niyaro' tini i Makotaay, o mahenotay o dita' kina niyaro' itini, saka inian sakacingangan no niyaro' to Makotaay, ranikay a mangota ko nanom, ano 'orad saho haw i, mangotaay to ko nanom sanay. Saka o Makotaay han kina niyaro'.
Tayni i kawali haw i, itiyaho o ngangan, ano cima ko maro'ay itira a tamdaw a halafin haw, mapanganganay kira lotok ko ngangan no tamdaw, saka itiyaho yo kaRipunan ho i, ira ko adihay ko rakes itini i kawali nina niyaro' na lotok haw i, adihay ko rakes itiyaho, saka ira ko Pay-lang a misarakes, tayni kiya Pay-lang haw i, cima kiya ngangan nira kiya o Ngay-ngay kina mato'asay, misarakes itini i kawali, saka ci fafahi sa kiya na mato'asay tatolotolo ko fafahi ira, saka cingangan kira lotok to pakacikapi'an hananay a lotok, pisarakesan niya mato'asay a Ngay-ngay tira lotok, saka aloman ko fafahi nira, saka Cikapi'an han ko pakacingangan han to Cikapi'ay kira ngangan itini i Taymangan hananay. Kira Taymangan haw i, matiya o a papolong no kolong kira Taymangan hananay a lotok, saka o Taymangan han kinaan i kawaliay no niyaro' a lotok.
Tayni sato i kalaeno haw i, o Cacalahan han kinian a lotok itni kawali, adihay kina lotok itini, nawhani itiyaho ko mato'asay i, o kalaloodan to i, o kasa matiya o itiraay a masadak ko 'orad, o 'orad no lalood san ko mato'asay itiyaho, anini haw i, o 'orad no lalood haw i, matiya o mitaktakan i fakici a nanom ko 'orad no lalood hananay. Saka matiya sadak sanay itini i cacangrahan kira a 'orad, saka pangangan sa ko mato'asay matiya o nika 'orad no cangrahan itini, saka o cacangrahan han kira a lotok tini i kawali no niyaro'. Roma sato a lotok itini i kalaeno haw i, ira ko pihpih hananay, kira lotok haw i, maraod to ko kasadingsingan no romi'ad haw i, matiya san o fali no saemel ko fali nira lotok, saka matiya o mipihpihay a saemel san ko sowal no mato'asay. Saka o pihpih han kira lotok tini i kawali, mahaenay ko sakacingangan no sota' no niyaro' no Makotaay.
tayni sato i ... ini i niyaro' to haw i, malasepat ko ngangan no Makotaay, nawhani inian o tongroh haw i, o paniyaro'an no to'as itiyaho, saka aloman aloman ko tamdaw no Makotaay itiyaho, ey~ ciloma' to ko ciloma'ay haw i, ciloma' san i tayraw I ka'amis kira niyaro', tira i ka'amisay haw I, o Ikosan han kora niyaro', ano ciloma' ko ciloma'ay itini i niyaro' haw i, a ciloma' kita san ko ciloma'ay haw i, tayraw i ka'amis a miliyas to niyaro' a ciloma'. Saka o Ikosan han kira a ngangan no Ikosan a niyaro'. Ini i ka'amis soelinay caay pakapina ko itiraay a ciloma', matiya to sasowalan no mato'asay o kaikosan sanay matiya o panganganay no mato'asay, saka o Ikosan han kira niyaro' i ka'Amis.
Tayni sato i iraw i Kocan haw i, ira ko Kocan hananay a niyaro ' no makotaay, niyan i, mikapotay to Ngay-ngay o Tay-wan ya niyaro' itira. Saka o maan a niyaro'an han no tamdaw i, Ko-can Ko-can sa ko Ko-can sanay, o katelang a omah sanay ko ngangan tira a pangangan, sa o ngangan nira i katimolay a niyaro' o Ko-can hananay.
Tira i kawali to no niyaro' haw i, o Hokoling san ko ngangan, saka tahanini na noto'as o Hokoling han kiraan, nawhani o nanocu-ling no kaRipunan ho itiya, o san-li-ka ko mikowanay to kawali no niyaro' itiyaho. O kaRipunanho ta'angta'ang to ko rakes itiya haw i, milaliw ko Ripun laliw han to no Ripun, caay to kaalaen nira kiya rakes, ta'angta'ang kira rakes tini i kawali no niyaro'. Saka o Ｈokoling o nanoco-ling no Ripun sanay, kiraan o Ｈokoling
pangangan han to no mato'asay to Ｈokoling han to no mato'asay.O hatiraay to saka cinga:ngan nina Makotaay to sota nina kasacingangan no niyaro' no Makotaay. O hatiraay.

關於瑪谷達愛部落的起源
有一位長者他的名字叫 Kokoy Taymang，是從奇美來的，當族人分散之後有的到奇美、到太巴塱、到豐濱、到靜浦、到富源也有的到瑞穗。長者就是在那時候到瑪谷達璦部落的，那位長者名字是 Kokoy Taymang。聽說當時瑪谷達璦部落還沒有人居住，這就是我今天要述說的；因為我如果沒有交代阿美族的根源，還有傳述瑪谷達璦部落的歷史緣由的話，我會有所遺憾。瑪谷達璦部落現在已經沒有長者會說歷史故事了，也沒有比我年長的長者了。所以由我來說瑪谷達璦部落的歷史故事。
當時，那位長者 Kokoy Taymang來到部落建立部落時，在瑪谷達璦部落那邊的發源地豎立柱子，石柱到現在還豎立著，是 Kokoy Taymang 長者所豎立的，部落至今都沒有遺忘那顆石柱。日本人離開後，部落有點忽視也沒有整理那顆石柱，直到民國35年 45年 46年時，祖先長者們想起那個石柱，認為應該將它站立起來，祖先長者們就將石柱搬出來。在民國70年時，我剛好擔任頭目，所以我就接續長者們的工作將石柱整理起來，所以在70年時，部落成立了社區發展協會，將石柱打開，當時的石柱是被竹子覆蓋，在當時也有人將牛綁在那裏都沒有整理，所以就在70年時，我擔任頭目的開始，我決定要將石柱再次豎立起來，到現在我心還是如此堅定，而那顆石柱是我們部落起源的象徵。在當時，有一場瘟疫就像武漢疫情一樣，以前在部落也有發生這樣的瘟疫，也許全世界也有吧，所以在瑪谷達璦部落就有si-ki-li了，像下痢的、身體流膿的，當時日本人稱之為ti-ning-tu，在部落有這樣的疾病，當時巫師就在石柱那邊開始驅趕瘟疫，這是以前長者說的，所以巫師就是從那石柱那裏開始作儀式。所謂的巫師應該是不會欺騙人的，說真的； 巫師在作法時好像會飛的樣子，每當我想到這事，就覺得這就是阿美族長者的同在。所以我就將石柱豎立起來，當時部落就開始有這石碑作為紀念。那個時候，在瑪谷達璦部落的北邊有日本人的神社，在部落河水的北方，日本人在那裏建蓋神社，以前日本人戰敗離開後就拆掉神社了。回想起來，這就是神社建蓋的地方，所以日本人取我們部落名稱為【在神社部落前的部落】，如果用日語說的話稱為宮廟，國語稱為宮前。長者們很會替部落取名字，而現在的瑪谷達璦部落，長者其實對於部落名稱有另外的說法；其實這河流並沒有混濁，那為什麼部落會取名為瑪谷達璦，在部落的東方有一座山土是屬於粘土，所以就以這個去取為瑪谷達璦部落的名稱。在部落的東方有很多驚奇的事，當 Kokoy Taymang 爸爸剛到部落時，他尋找最適合生活的地方，以前族人生活困苦還沒有甚麼食物，大概是日本人還沒有來到台灣那時候吧，沒有商店也沒有東西可以買賣，所以 Kokoy Taymang 在想....
奇美上方往北的地方叫奇拉雅山也就是阿美族的聖山，那山上有鹽泉，為什麼奇萊雅山會有鹽泉的名稱，因為那邊有鹹水，而這鹹水就是長者們說的鹽泉。所以 Kokoy Ｔaymang 爸爸就想到奇萊雅山的鹽泉那流出來的水是鹹的，所以到瑪谷達璦之後，他看到部落東方有一條小小的溪流，看了那溪流，感覺溪水不會很清澈有點混濁，他就試著喝那溪流的水好像有點鹹，那長者說那泉水好像是奇萊雅山一樣的泉水，所以他就命名那座山為鹽泉，所以部落有鹽泉，瑪谷達璦有鹹的水，所以就這樣命名。這個部落以前生活充滿了未知，因為我們阿美族與鄰近部落為敵，像是布農族人和太魯閣族人，以前他們有砍人頭的文化，所以當時我們有一位長者被別族群的人砍頭顱，被砍頭的那位長者叫做力努(Rino')，就在我們部落南邊一點的溪流邊有一條路，不知那長者去那邊要做什麼，
後來就被別族的人砍下了頭帶走，那長者的頭被取下之後，部落的人就命名那地方為力努溪泉(為要紀念他)。一直到現在也這麼說，那泉水在部落南邊的地方，是這樣的。
以前的部落很小也沒很多人居住，所以長者幫瑪谷達璦部落其他地方取名有很多不同名稱，連部落東邊的每座山都有名稱，以前還沒有農田也沒有很多人。瑪谷達璦這裡還沒有人在耕田，他們都在山裡面討生活，來到東邊建立部落之後，在那裏開始開墾農田。當時還沒有機器可以犁田，以前都是用人工開墾，就算是山坡地的地方也能做，長者說只要有水就可以了。部落就算沒有多少人，在部落東邊的山波地那邊族人一起平均的劃分地區界線，所以就稱部落東邊一座山叫劃線(Kenis)，長者們平均各分配一小塊山坡地，東邊的山上就取名為劃(Kenis)。說真的部落東邊的田地沒有很寬廣，水田都是一小塊小塊，年輕人將東邊的田地取名為Patai-iwan。然而現在的孩子沒有再耕作了，因為現在工作模式不同了，部落東邊的水田也沒有多少人在耕作有的已經休耕了。
取瑪谷達璦部落名稱還有一個說法，有一座山叫做粘土，而粘土的意思是只要下雨泥土就會被雨水沖刷到溪流，溪流的水就混濁，所以長者說那這部落就叫瑪谷達璦吧!所以就這樣命名部落為瑪谷達璦。其實人們看了水並也沒有很混濁，那個時候的長者取這部落名稱是因為溪水混濁的意思，所以就這樣命名，這就是為何要如此取部落瑪谷達璦的名稱。
在日本時代時，瑪谷達愛部落還沒有很完整，祖先們居住時還沒有水泥路，部落路面都是石頭路
，說真的瑪谷達璦部落遇到下雨時泥土是粘土會陷下去，所以當牛走過時道路非常泥濘會陷下去 牛走的路也是人走的路，沒有適合人走的，都是牛走過的。 當時的車是鐵牛車，鐵牛車都走部落中間，也是會陷在泥濘中，這就是在部落的事，在部落的粘土會陷下去，這就是為何部落取瑪谷達璦的名稱，因為只要下雨溪水很快的就混濁了，所以就這樣命名。
至於在東方，以前取名方式是， 若誰居住在那地方很久的就以那人的名字取山上的名字，所以在日本時代時，在部落的東方有種植很多的樟樹，有一位平地人來這裡種植樟樹
，所以以前山上很多樟樹，那位長者是客家人，在東邊方向種植樟樹，他妻子有三位以上那麼多
，所以那座山就稱作很多妾、多餘的意思，那客家人在那座山種植樟樹，他很多太太，所以在 Taymangan 的山上就有一處叫做很多妾、多餘的名稱。
而 Taymangan 的山就好像是牛群聚集的地方，所以部落東方的那座山就叫 Taymangan
，而來到東邊下方一點的地方叫做 Cacalahan，在這裡很多小山，因為以前的長者到了夏天期間雨好像從那座山下來的，老人說那是夏天的雨。而現在夏天的雨水好像是用水桶倒下來的一樣，所以這雨好像從cacanglahan那邊下來的一樣，所以長者們命名在這裡就像是春天的雨水一樣，所以在部落東邊其中一山就叫做春天。另外再往下一點的山有叫做pihpih。而那座山到了秋天，那座山吹來的風非常的涼，就好像用扇子扇的那麼涼快，這是老人家的。所以在東方其中一座山就叫做 pihpih。
瑪谷達璦部落其中的地名就是這樣取名的，到了部落這裡分四個區塊，因為在部落的高點以前老人建蓋部落的地方，以前在這個地方越來越多人住了，大家都建蓋了自己的住家，也有建蓋在北方的
最北邊的部落稱作Ikosan(愛生氣或賭氣的意思)。在部落裡有人建蓋房子時，大家會一起建蓋房子，不過有的就會離開本部落到北邊的地方建蓋，所以那部落就取名為Ikosan (形容生氣的意思)。說真的那北邊的地方沒有幾戶人家，就像老人家說的，可能是因為愛生氣才遠離本部落，所以那北方的部落就叫Ikosan(形容生氣的意思)。
來到Kocan 的地方，部落有稱作Kocan 的地方，那部落有客家人和平地人一起居住。所以如果有人問那是甚麼部落，住那邊的人就會說是 Kocan，因為那邊是由"舊的田間"而取名，部落南邊的部落就叫Kocan(舊田-音譯)。再來部落東邊的部落為Hokoling，從祖先還在的時候就稱作為okoling。因為日本時代是cu-ling管的，以前是由林務局管理的地方，日本時代時那邊的樟樹已經長到很大棵了，日本人離開了這裡之後部落的東邊的樟樹沒有再被砍筏，那邊的樟樹越來越大棵，日本稱為樹林多的地方而命名，所以老人就取名為Ｈokoling(很多樹木的地方)。這就是瑪谷達璦所有土地的名稱。
以上。