歷史─舊大武部落尋根（上）

ku patengatenganelringa ku twasagisa ikay daedaeta ka taiLabuwa amani ku Tipauku, kau Tipauku cucungula ki laKadrangila, anakai ikai ku Tipauku, naiikai ku daedae ki laKadrangila ku swatha ikai ki mwadrava!
sangicekecekele kay lacekele ki Ngudradrekai, yakay sa avayvai, wakela ku tadrusa ku umase ku twalai Tahumake, ku tangea sia Bisakalra, ku tangea sia Kalrimadrau, sa ceele ki sakacekeleta ka taiLabuwa lakitubulru, manema ku kanekanenumi? satalunumi ku manema cekecekele? latubalre ku sakacekeleta, yakainai ikai, lu kalreeme ku lriluku, lakela ku adhadhame kwane, lalrailinai si kane. kwani tadrusa ka singi Tahumake, laalra ku dawdau si baai ki sakacekeleta, taku pelaela liniya, pauwa lredreke ikai, aiikai ku akaneanenumi. la pacungulu dwavace muhidaedae ku daedaelini ka suTahumake, ku takidremedremanelini sana atapudrapalaneta taulikaiya ki daedaeta amiya. laceele ki sakacekeleta ka taiLabuwa sika papiya cavalriya paukahihi idra dawdau si kaimaka cebe ku buhasi, labulru liniya ku tapiyaiya lredreke si ku tapiyaiya waga.
ikai ki laKadrangila yakai ku tangea ku sia Tipauku, lakai palraingi ku tapangimiya kidaedae idra tadrusa ka singi Tahumake, la kidremedreme, lanau ngikakamani tupeela muhidaedae ki taiLabuwa laiya, lauwa Dadele si alra ku aulru si pauwa ki angatu kelrai, la pacungulu dwadavace mwa Pahidradha sialra ku aulru kelrai pikai Talivalivaha, la uwa Kingdavange si alra ku aulru tuthadalrane kelrai pauwa ki angatu, sakela Punugu, ku swaPunugu laaga ku dinahedaha ka kecega si pakane iniya, laalra ku palriyu thethehe pikai thili ki talaabuwa, si iya ikai, amanisa aganumi ikai becenge, kadruwa ka aialra ku aulrunumi, kay tathetheha ki palriyu taulikaiya ki daedaenai ka taiLabuwa laiya.
sa syulringa mucekele, ku Tipauku lapelaela idra singi Tahumake ka talrailragiini myaikai, pakapapedrengenganaku ikai daedaeta ka suTahumake si taiLabuwa, kadruwata ka aimaka singikai ku tapudrapala dwadavace si katha muhidaedae, luikai ku sapatuthingala ngyalrau nakuwa ka ahakai ku aulru tusagisa aikapapedrenge ngimiya. twalainga iniya ku suTahumake si taiLabuwa kadruwanga ku tamaagisa ki daedae, lu madradresengeta ki suTahumake lu aluputa kadruwata ka malralra ku swalupu, pauwata swahahe lamaielrelre kisupilri. sakatha lu tulrisisita ka taiLabuwa, sana ikai ku suTahumake kiibu, wabaaita pwakane ku lree liniya.
ku talialalai ki taiLabuwa taitulruwa, amani ku laKadrangila、laTatudra、laHakehake, mahamahamau talialalainai miya, kay lakawkaulu lakai thingale lu asaininu ku haedrelringa, ikai ki tamacapicapila ki Ngudradrekai mwakalrivili ku pahamiya iniya. ai, patwalai ki swalupu, wadulrumadu thingale ku thimithimilini si pukulini ku tangimiya. ku laKadrangila makakalra ku magagemegemelini. ku taulriulriya ki tahudrawdrange amiya ikai, kay ngwalralringulu cekele Labuwa, sanaka siubaubale ka pana, ku vagisi si saliadringi aitaha baai ki laKadrangila.
ku swalupu ki laKadrangila taipitua, lu tubwahasihasita, ai uwana malra aswala idra taulredredreke ku takathahiha, lu alranga kau laKadrangila aiuwata ka pimanemana. alalu tutaitaita, aipauwata pasiete ku cigicigu niya idra tadradrau ka tai bwaai ki laKadrangila. lu kibecengeta lu alrata ku ididiya ai baaita ku ihihiya(tulru ka savulyuthu), lu tulrenegeta, lai baaita ku madradrawnga ku lrenege, lu suhatheta ku bulri, aibaaita ku madradrawnga ku bulri, lu drapuluta sanaka twakaange, aialra ngueaa ku madradrawnga ku laKadrangila, lupakahudrangeta matulrevelrevegeta lai tahabaaita ku sabalrulu, miyaiya inya kay laKadrangila niya.
ku latalialalai ki sutahumake lu kela Labuwa avaevaehe, kadruwa ku tamakakaikaiya isadra, ngwalai ku apangilribata ikai pahamiya ikai ka mengdai, laikai Labuwa tudaane si pasi laTatudra, lamaninga ku tauwauwanelini isadra, kay laTatudra ngyamiya iniya ku takisunagana atalialalai. pangukai ki laHakehake,
kadruwa ka kiatubulru ki tahudrawdrange, lakadruwa ku matiakaykai, sakatha ki swalupu ku nimatikaiya, ku swalupulini sakatha ku siipi.
sa adripungu zidai, kay suDadele si suTalamakau waiziyu makanaelre mwa Auba. kay Dripungu ani taleelalringa mwa Tahumake laiya ki swa Kalabuwana, ku lamahudrange si talialalai ki cekele la sikaulu ku umase mwa ceele idra ani uwa iziyu taiya ki Dripungu ka daedae lungitwatuma. sa ceele sika yatali lraudra ki cekele Tahumake, lu uwa idra iziyu, aisakacilri ku mwaadrau ku talwalupa si umawma, lauai kihuhuthuku kikadrenge ki talialalai ki suTahumake. lakaulai madrekadrekase, sabilrila lamapalrailraingi ku amuwa Talamakau iziyu, la amani ku laHubeceake ka Tanubake ku mailuku ki sakacekeleta iziyu mwaikai cekeleta kayasasaa, lu piyainiya kadruwa ka aipadrima ku talupa si umawma sikathaa, aidulruta pacungucungulu ku kakudhaaneta. lakuni ki 1942 ka caili sya makanaelreta iziyu, ai yakai ku taipiya ku daane ku asuuhu ikai Kalabuwana, pakela sakela kay cyukuku muTaiwange, makanaelre dwavace Kalabuwana si talela mwa ikai cekeleta kayasasaa ka Labuwa.
kay cekele Labuwa taidrusa ka cecekele Talamakau si Duhau. ai kay cekeleta ku ciniyukukana 大武amiya，lu kacalrilrisiyana Labuwa laiya, kay kakwakudhaneta si vagata makakaela tuhamuhu ikaimita ka swatalriuga ka Ngudradrekai, kay sakacekeleta laikai ku anatuma laalranai tupela ikai naganenai ka taiLabuwa laiyaiya kidremedreme, naialranai ela inya 大武 pakabalrithi pangimiya inya Labuwa, launai amathaithahihi, ai wathingalenai lu aialramadu ela ikai nagane makucingalre tuhamuhu, aiahakai ku mathangelra ku zikange, makalra ku akaunga, kay cekele mapelaelaelana ku atatupiyaa pangimiya.

真正為我們大武部落劃定地界的是Tipauku，而Tipauku是laKadrangila家族的祖先，如果沒有Tipauku，laKadrangila何來這麼大，這麼遼闊的土地!
各魯凱部落形成的時候，一天，從台東大南來了兩個人，分別叫Bisakalra和Kalrimadrau，他們問候族人後，就問：平日你們都吃些什麼?靠什麼維生? 大武部落族人回答：主要是靠吃鳥肉生活，我們住在這裡，待桑葚成熟後，會有飛鳥來吃，我們就將飛鳥射下來吃。隨後，來自台東大南的這兩個人，拿了地瓜苗給族人，並告訴他們把這地瓜種了，你們就有糧食吃了。於是繼續他們劃定台東大南地界的行程，他們認為腳踏過的地方就是他們部落的界線。他們看到大武部落的族人竟然將地瓜的藤蔓往屋頂任其爬行，無法結塊根，即指導他們如何種植及正確的食用的方法。
部落頭目家族Kadrangila有一位叫Tipauku，對台東大南來的兩位劃定地界的方式不怎麼認同，想了想，乾脆由我自己來重新為大武部落劃定界線，他到Dadele部落，斬了一個人頭，將頭顱插在一根木柱上。繼續走到大社部落斬一個人頭，立木頭在Talivalivaha，將頭顱掛起來，繼續往北走到多納，又砍了一個人頭，與前者相同方式斬人頭掛在那裡。到了萬山部落，當地的族人用大圓鐵鍋特別為他煮了乾的小米飯，他就用攪飯棒，插立於爐灶旁，並告訴他們：因為你們的小米飯，我不斬你們的人頭，這攪飯棒所插之處即是大武部落的地界。
回到自己部落之後，Tipauku將他所做的事情告訴台東大南部落的那兩個朋友說：「我已經穩固我們的地界了，不能光靠走路來定地界，必須有實際的記號，像我用人頭作界線才能算數。」從此台東大南部落和大武部落沒有地界劃分，若在任何一方獵區獵獲獸物，不互給貢賦，只要把獵物擺上一起分享即可。不過大武部落喜慶時，只要有大南部落的人在場，即將豬的頸給他們吃。
大武部落的頭目有三家，包括Kadrangilane家、laTatudra家、laHakehake家，每一家都自稱為貴族頭目，平民也不知道那一家權力最大，這種現象在魯凱族的社會文化裡很特殊。但是，從貢賦看，可以略知各家的權力背景。Kadrangila家掌握大部分的權利。口述者苗述：在我們大武部落的四周，所有帶毛動物的獵物的腿及心臟等貢品一定給Kadrangila。
Kadrangila的貢品有七樣，種地瓜時，要在剛挖好的地瓜中選出最好的，給Kadrangila 當貢品，其餘的，地主才可以拿；採收芋頭時，要把較大的芋頭挑好裝滿籃子，然後給 Kadrangila；採收一打小米(短穗為十二把)時，就要給Kadrangila 三把當貢品；採石板時，要拿最大的石板給Kadrangila；做橫樑時，要選最大的橫樑給Kadrangila，毒魚的時候要在每個人撈捕的漁獲，逐一挑最大的魚給Kadrangila，部落舉辦婚禮或義結金蘭時，一定要給Kadrangila屬於他們的禮金(貢品)，Kadrangila 就是這樣。也有長者口述，他們原是同一個淵源，因婚姻關係而分散，但Kadrangila家是男性當家，所以理當繼承部落領袖這個位份。
經常從台東大南來到大武的頭目，總覺得不知道要到哪裡歇息，為了解決這個問題，就在大武部落蓋房子取名叫laTatudra，成為他們的落腳處，laTatudra家就是這樣因應而生。關於laHakeake家，我沒有問過老人家，也沒有人提過這laHakeake家，只有那貢品的部分有提過，Hakehake家的貢品只有前腿一隻。
日治時代Dadele部落和Talamakau部落全部遷移至Auba（青葉）。日人有意要將kaLabwana部落的族人全部搬遷到臺東，當時，部落長老、部落頭目則先派人去勘查遷移預定地。勘查的結果，發現遷移指定地點是在大南部落下方，遷到那裡不但會失去廣大的獵區，可能還會受到大南部落頭目貴族的轄制。經過長時間的商議之後，決定還是到Talamakau部落，就由Hubeceake家的Tanubake帶著部落族人遷到現今的部落Labuwa，如此不僅獵區、耕地增加，還能保持原部落的文化習俗。因此，1942年全部落人遷移到原Talamakaw部落。然而仍有幾戶人家留在舊大武原部落，直至國民政府來台以後，才全部離開舊大武移住現今大武部落。
＊新大武有兩小聚落，一是Talamakau，另一是Dehau。但漢名大武，原名Labuwa的部落，文化習俗及語言又有別於其他西魯凱，讓部落族人覺得是否該做正名，將漢名大武，正名與Labuwa諧音的「拉布洼」會更好，考量正名的工程耗時、繁雜，部落擬在研商中。