生態部落史｜口語語料｜原住民族語言資料庫

花蓮縣政府辦理109年度原住民族語言推廣人員設置補助計畫語料採集第三集 "生態部落史" 分享人:Yusibu Tutuy 吳義親語推人員:Lami' Akoy 蘭蜜兒貴

U sakaytayni nu maku vaki

今天來的目的

Mangalay saw kami mavanaʼ tu naayaway u Pangcah itini i Yusinu

我們想知道過去的吉安部落

U ngangan nu maku tu nu Pangcah awaay

我沒有阿美族的名字

Pangangasa i takuwan ci Yusibu Yusibusa ku ngangan

給我取的名字叫Yusibu

Yusivu hananay a ngangan nu namakayniyay icudad nu kawas u sysuw ha nu Ripun

Yusibu從聖經來的是日本的

Sisa tangasa anini miangangnay i takuwan Yusivu

所以到現在就叫 Yusibu

U vaki vayi nu maku iri pangngan tu nu wama a ngangan

爺爺奶奶會將父親的名字加上去

Ci Tutuy Yusibu

Masuvuc kaku iri na i Pukpuk kaku a suvucen

我出生在薄薄部落

Sulinay itiya u kaRipunan kaRipunan ku mikuwanay

真的當時是日本統治

Sisa u likelik nu lumaʼ nu lalavu nu maku

所以我家的附近

U Ripun namikuwan alumanay itira maruʼ

多數都是日本人居住

Sakasaan i saetipan ira kiya pahikukiyan

因為東邊有飛機場

U hitay nu Ripun anu sa nu hulimen

南埔飛機場

I sacuwaan anini anu sameteken iri

現在的哪裡?

nika Cipilan nu mita nu 中華民國 iri u防空學校防校那個地方

(無中文紀錄)

Tangsa icuwasaw tangasa i karengrengan

到哪裡呢? 南濱

karengrengan 叫南濱

Itiya satuiri Yu-si-nu ha nu karipunan

在那個時候日本已經叫Yu-si-nu

Sakasaʼan tayraay itira u mawmahay alumanay nu Ri-pun iri

i從日本來的農夫

Namaka sikuku 四國 namakay ni 四國

都來自四國的日本人

Yu-si-nu-mu-la u namakaraay kiya mawmahay

Yu-si-nu-mu-la 都是從那邊的農人

Tuwa i tira maruʼ

就定居在那裏

Nuni pangangan nu itiniyay a Pangcah maruʼay i

在這裡居住的阿美族

U 南昌宜昌 kuni pangangan iri

阿美族叫南昌宜昌

Uni kasuvucan nu maku iri u Pukpuk

我出生在薄薄部落

Pukpuk 國語叫什麼叫田埔現在的仁里

Lidaw ira tu anini iniyan aca u Natawran

現在有東昌娜荳蘭

Itiya ya Yusinu pina ku niyaruʼ

當時有集個部落

Itiyairi u kaka banaʼan nu maku iri

當時我知道的

Ina tuluway ku tataakay

有三大部落

Alumanay maruʼay itini imatiya u Ripun ku alumanay

當時居住最多的還是日本人

Pangangan hatu Yusinu

就稱為Yusinu 的地名

U 四國 han nu Ripun ni pangangan kiraan

吉安就以四國 Yusinu 命名

Itiya u Pangcah ami haw? u maan ?

那時很多阿美族? 還是...

Aluman ku Pangcah caay kaaluman ku Ngayngay

很多阿美族客家人少數

Ira tu ku Taywan caay kaaluman

像閩南人也很少

Na u makacuwaay kina Pangcah nina Yusinu

吉安的阿美族是從哪裡來的

U kabanaʼan nu maku iri

根據我所知道的

Namakayra icuwa ni vaki aku

從我爺爺得知

Usuwal aca nu biyabiyaw i saw haw

右叢鄰居們說的

Ita u pangcah kiya itini a maruʼ

我們阿美族為什麼住在這裡

Tengil sa tu kungku nu matuasay

聽到老人家說的故事

Namakayni i liyaliyalan i timul nu liyal saan

是從海的南邊上岸過來的

Yu mivuting a maramud

當夫妻捕魚的時候

Malitemuh nu valiyus

遇到颱風

sisa malikit ku heni

所以他們被漂走

maliki nu bali tangsa itini

漂流時

Ka u i Taytu a micakat

原來在台東上岸

Melaw sa sivuluʼ iyah utiih itini sa ku heni malimad

它們看看不容易就離開

likisa tangasa i tini iri melaw itini ku dadahalay kina seraseraan

有漂流到這裡看到廣闊的土地

cakat sa i parengrengan

就在南濱上岸

Itila i sacumud niya sauwac tarawadaw

就在河川的出海口

I saamisan niya hacining i tatudung niya hacining

剛好就在七腳川的那一帶

I satimulan niya hacining na u vunavunakan kiraan

在七腳川的南邊都是沙灘

mamelaw anini anu tayraan

現在過去看都看的到

natarakaw ku bunak

沙堆很高

Caaytu kamelaw anini na u pasepasengan kiraan

現在或許看不到銀合歡很多

karengrengan na itira micakat kiya maramuday

那對夫妻就在南濱上岸

rakat sa micakat a itini kita a maruʼ

走著走著那就住在這裡吧 !

dadahal ku sera itini u enaran amin

土地很寬又是平原

enaenaran

平原

bunabunakan sa kisu

你說是沙灘

bunabunakan 是沙灘

vunavunakan 是沙灘

enaenaran umaumahan

平原田野

caay hen kasaumah imatiya enaenaran

當時還不是耕種地還是平原

Aitini kita a maruʼ

我們就住在這裡

Aitini kita malingatu a maruʼ sa kiya matuasay

老人家說我們就開始住在這裡

Sataluan sa ku heni u eliʼ sapisataluan

他們就蓋茅草屋

eliʼ 是茅草

eli' 是茅草

Itira satu ku heni misataluan maruʼ tu iri

他們在那邊蓋房子住下來

Yu mivuting ku heni

如果他們想要捕魚

tayra tu i karengrengan itila tu ku lunan nu heni

就到出海口因為他們的船就停放在那裏

Haen sa ku heni pasun adihay ku buting i matiya

就這樣當時魚非常多

itini aca i tarawadaw

河川的也很多

maminnima ku buting

魚非常多

Naayaw satu u kasienawan u madukaay

以前的冬天有一種受傷的

u madukaay a vuting

受傷的魚

maduka kiya buting

魚受傷了

U madukaay i pulut siremes tu

受傷魚他的尾巴會流血

maan han nu Hulam

國語叫什麼? 不知道

awaay tu anini

現在已經沒有了

maan han nu Ripun

日本叫什麼? 不知道

awaay tu anini kiya buting

這種魚現在已經沒有了

kiya siremes

為什麼會流血

ira vuting kiyami haw yu midanguy i hekahekalan awaay ku remes

那種魚平常游的時候不會流血

Anu alaen nu misu kiyami haw siremes tu i pulut

如果你抓它尾巴馬上就流血

sisa u siremesay han kiya buting

所以叫流血魚

hacuwa katataak

多大呢?

hatiya kiyami u runung

像烏魚子

hatini kiyami katataak

像烏魚一般大

idengay haw kaenen

可以吃嗎?

u waw alesuʼ

哇特別好吃

caay kamu kabanaʼ

你們都不知道喔!

Tangasa ihacuwa awaay tu kina mahiniya

從什麼時候才沒有的

yu mahini awaay tu

這個時候就沒有了

u kasienawan micakat i tarawadaw

會在冬天上到出海口河川

micakatay i tarawadaw haw

會游到出海口嗎 ?

mahan u runu kiyami

很像烏魚子

makaini micumud i sauwac

海水要進到河流

talaen tu i sacumad nu tarawadaw

就在出河川等

tavukud han nu matuasay pasalil han tu adihay tu ku niala

老人家一撒網就捕到很多魚

U mahaenay a vuting caay kavanaʼ kami

像這種魚我們都不知道

ira hen anini haw awaay tu

現在還有嗎? 一經沒有了

Awaay tu

絕種了

Caay kahaen u timu mahaen u runu

不像飛魚現在還有很像烏魚

runu u a alaen tu litaul

烏魚子就是拿它的卵

Iya buting midanguy anu caay alai nu misu awaay tahekal ku remes

那種魚平常游的時候不會流血

anu alaen nu misu itiya tahekal i pulut ku remes

如果你抓它才會從尾巴流血

Sisa madukaay han pangangan nu matuasay

所以老人家就叫受傷的魚

malepel cira itiya maremes

抓它的時候自動流血

caay kaduka malepel cira itiya maremes

也沒受傷抓它的時候自動流血

caay ka i tangal itini i kuring

流血不在頭部在屁股呢

Caay kay terung itini i pulut

不是在中間而是在尾巴

u madukaay a buting

這就是受傷的魚

Maan sa ku imi uni paveliyan nu kawas

不知是什麼造物者給的

Sa ku heni melawi saw maremes tu kaku kiya milepel i takuwanan saw

它們是說你們為什麼抓我你看我流血了

U rumasa makamelaw ku matuasay sinaada

另外老人家看到就覺得可憐

siremes sinaada palaliwen aca

流血了很可憐放他走吧 !

Yu mihakulung ci amaan aku

我父親說我要去抓受傷魚

Mivuting tu madukaay mihakulung kaku samavanaʼ

就帶我去才知道的

Itiya awaay ku siyangci ku saysingen haw

那時候沒有照相機如果有就可以留到現在

anini i niyan sa u nikataelivan ku kungku

現在只能口述把經歷的故事說來聽了

awaay tu anini ku vuting kiyami haw

現在已經很少魚了

naayaw kinacacay mitavukud

過去撒一次網

idengay tu cacay a lalabu nu lumaʼ a kemaen

一家人都吃得飽'

Adihay ku nipiala sapavadis tu viyaw sisa misaadihay miala

捕很多是要分送給鄰居才多拿的

vaki u tengil nu maku ita mivuting caay pisaadihay

baki 我們阿美族捕魚不會多拿

Anu sadengay han ku nipiala anu dengay tu kemaen ku viyaviyaw

就補剛剛好就夠了左右鄰居夠吃就好

mahaen naayaw caay pihemin

過去就是這樣部會全部的

suwal sa kisu nasawni awaay tu ku niyan u sidukaay a vuting

受傷魚的ˋ滅種

U nihaenen nu naayawa a tamdaw misaadihay miala

也是那時人們的貪心

sa awaay tu anini

所以現在也看不到了

awaay tu ku madukaay

受傷魚真的沒有了

anu makatepa kaw haw

如果有找到都好

awaay tu anini

真的現在沒有了

u runung caay tu picakat

烏魚也很少上來

Naayaw cakat sa mihulul

過去很多很多的上岸

tangasa sa i kasienawan

大概在冬天

Tangasa sa i saka cacay a vulad saka tusa a vulad

大約在1月2月

saka tulu a vulad awaay tu

到了3月就沒有了

U mahiraay ku kaen nu namu kiya

你們當時都吃那種的

caay kira a cacay tanu vuting sa i matiya

不只一種那時候魚的種類很多

nika iraan sa u ruma haw

但是那種比較特別

I.....lepelan maremes

咦奇怪抓到的時候就流血

caay lepeli caay tu karemes

沒有抓她的時候就不流血

Sisa itiya ira ku runu atu madukaay

那時候有烏魚有受傷魚

melaw sa kamanaan tu

一看就認的出來

cuvay kavanaʼan

很快就看的出來

Sisa salungan

所以很可愛

Sisinaadaan sa kita kiyami haw

又覺得可憐

A mahemin aca u ruma sa tavukuden nu matuasay iri

也吃不完老人家就用八卦網

U ruma savaeked kiyami hadengyaen ku nipiala

有的時候很重捕夠就好

Sisa sadengan ku piala anu dengay tu ku lalavu nu lumaʼ

所以不要抓很多家人夠吃就好

paayaway kiya vuting

替魚著想

a malasawad kiya haw

也不會消失的

a siwawa aca cira haw

又可以繁殖生小孩

Mahaen tu kiya ira tu ku kakaenae nu binawlan

如果這樣全部落人每年都有魚吃

maulah ku wawa nu wawa mivuting

所以我們的子子孫孫喜歡抓魚

maanhan ku 子子孫孫

子子孫孫怎麼說

u wawa nu wawa

孩子的孩子

U rayray han u 系統

matiya u rayray niyam

那個時候

mahaenay nu maku

像我的系統

niama nu maku iri

像我的

Niyan han tu maku i ci Tutuy Valuya

我的系統叫 Tutuy baluyan 我的祖父

sisa ci Tutuy Valuyan

所以我的系統Tutuy baluyan

sisa 子孫wawa nu wawa

子孫稱為wawa nu wawa

wawa nu wawa

所以叫wawa nu wawa

原來系統叫rayuray

U nikaurip nu Pangcah

當時的生活

u kaRipunan itiya

過去阿美族是日本統治

mawmahay itiya

耕種的

U paanipay itiya u Pangcah amin

那時耕種的都是阿美族

Natawran iniyan u Lidaw u vavahiy amin

有娜荳蘭　東昌　全部都是女生

Anini sikikay tu haw maanen ku nikawmawmah itiya

(無中文紀錄)

nika tayniyan tu nu Ripun

當時　日本來了

awaay tu ku tavi

沒有犁田用

I pakayniyan nu 日本 sisa pasevanaʼen nu 日本

日本人來了才教會他們

U maan ku miaviyay

是什麼犁田呢?

Tengtengen ku rarapa mitapi

把牛拉來犁田

dudusa papiwnung

之後就要戴鼻環

papiwnung 是鼻環

papiwnungan ku rarapa

牛戴鼻環

sapipitpit 拉鬆左右

sapi pitpit 拉鬆左右

mitengteng 直接拉

mibite是左右

Anu katalaayaw anu sa haenen mivitvit

如果要前進就mi bitbit

anu tengteng han talikul ku rarapa

如果直接拉牛就往後

vitvit han tu watalaayaw

在bitbitha 牛又往前

Mitaes ku raʼic i tiyad nu rarapa haw

繩子打在牛的肚子

talaayaw ku rarapa

牛就往前面

Mahanen ku ni papiwnung

如呵給牠戴鼻環

ira ku mavanaʼay

有很會的

mavanaʼ ku matuasay

老人家很會

awaay tu ku papiwnungay

現在都沒有了

Ira anini i tangilaan tu papaya

現在有的牌子戴在耳朵

naaw anu malingatu tu a mawmah kiyami haw

過去咬開始耕田時

anini a miheca a niyan a rarapa

今年是這頭牛

anu ayaw a miheca

明年就換這牛

caay kalecad haw

會不一樣嗎

Raecus pakangeruʼen kiya u cacay

不能單是一頭妞辛苦

sisa papiwnungan tu

所以就要戴鼻環

maherek tu mitavi

犁田好了呢 ?

Naayaw awaay ku tavi maanen haw

過去沒有耕田的用具怎麼做呢?

tataken nu heni

他們利用鋤頭挖

Mamaan ku nipasakasak hananay

什麼是 pasajasak

micakcak hananay

拿鋤頭挖micakcak

開墾是micakcak tu sera

misalaku ku heni iri

他們開墾田地

Ira sera misangaʼ ku heni tu laku haw?

是要耕田用的嗎?

misangaʼ ku heni tu laku

他們是做田地

Aluman tu ku tamdaw sa kaku

人越來越多就自己來了

tuwa padangen tu nu Ripun

然後日本人就幫忙

na u mawmahay kiya Ripun

日本人都是種田的

tayni pasevanaʼ

來教的

U heni ku pasevanaʼ sa mavanaʼ mitavi

是他們教的才會犁田

mavanaʼ tu mihiya tu rarapa

也會用牛犁田

sisa u nikakapah nu mita u Pangcah itini i amis

所以我們這裡的阿美族

U Ripun ku misumaday tu sakamawmah

是日本人改變耕種的工具

Sisa mangaay ku heni mawmah

所以他們很方便工作

Itini i Lidaw i Pukpuk itini i Natawran

在東昌仁里娜荳蘭

itila amin makumud

都在一起

mahaenay iri kina Yusinu kataniyan nina Ripun

原來日本人來到吉安這裡是這樣的

Anu caay han katainiyan nu Ripun adihay hen ku kungku haw

當日本人還沒來之前還很多故事喔?

Ira hen adihay

還很多很多

Mitala tu nipadudu

待續.....